مردی که «وارثِ جامِ جم» بود

داریوش شایگان از چهره‌های مطرح فرهنگ و فلسفه در ایران است؛ کسی که بهاءالدین خرمشاهی او را «وارثِ جامِ جم» خوانده بود.

به گزارش ایسنا، داریوش شایگان متولد چهارم بهمن ۱۳۱۴ در تهران بود، که یک روز پس از تولد ۸۳‌سالگی‌اش در اثر سکته مغزی به بیمارستان منتقل شد و دوم فروردین ۱۳۹۷ درگذشت. پدرش تاجر آذربایجانی بود و مادرش نیز اهل گرجستان. شایگان به اصرار پدر، زبان فارسی را فراگرفت. او در تهران به مدرسه کاتولیک «سن‌لویی» که درس‌هایش به زبان فرانسه تدریس می‌شد رفت.  در دوره نوجوانی برای تحصیل به انگلستان رفت. در رشته‌های فلسفه، علوم سیاسی، حقوق و زبان‌شناسی در دانشگاه ژنو و فرانسه تحصیلات خود را تا مقطع دکتری به پایان رساند. در سال ۱۳۴۷ به ایران بازگشت و به تحقیقات خود درباره ادیان به‌ویژه ادیان هندی ادامه داد و در  دانشگاه تهران هم کرسی زبان سانسکریت و هندشناسی داشت. 

شایگان اولین کتابش را با عنوان «ادیان و مکتب‌های فلسفی هند» در سال ۱۳۴۶ منتشر کرد.

او زندگی در کشورهای مختلف و همچنین همنشینی با بزرگان مختلف را تجربه کرد. در میان شخصیت‌هایی که شایگان با آن‌ها نشست و برخاست داشته‌ و تحت تأثیرشان قرار گرفته، نام‌هایی همچون علامه طباطبایی و هانری کربن دیده می‌شود.  او همچنین از همنشینی با حاج ابوالحسن رفیعی قزوینی، الهی قمشه‌ای و علامه سیدجلال‌الدین آشتیانی بهره برده است.

 شایگان  در مصاحبه‌ای با ایسنا گفته بود از شاعران ایران با سپهری دوست بوده و با کمک خودش اشعارش را به فرانسه ترجمه کرده بود. البته یادآور شده بود به برخی شعرهای فروغ فرخزاد هم علاقه دارد، بویژه فروغ از دوره‌ «تولدی دیگر» به بعد، و او را شاعر خیلی بزرگی می‌دانست. با نادر نادرپور هم دوست بوده و از شعرهایش می‌خوانده است. احمد شاملو را کمتر می‌شناخته و برخی شعرهایش را دوست داشت.

شایگان به رمان هم علاقه داشت هرچند معتقد بود که «اتفاق بزرگی در زمینه‌ رمان برای ما رخ نداده است و هنوز رمان بزرگی خلق نشده درحالی که در ایران اگر کسی بخواهد رمان بنویسد، مطلب بسیار است و آن‌قدر جامعه عجیب و غریب است و واقعیت از تخیل قوی‌تر، که کافی است اتفاقاتی را که رخ می‌دهد، بنویسند.»

اما به گفته‌ او، «صادق هدایت آدمی استثنایی است؛ با این‌که به فارسی روان می‌نوشت و ضرب‌المثل‌ها را جمع می‌کرد و طنز هم به کار می‌برد، اما متفاوت بود.» دلیل این گفته‌اش را آخرین نامه‌های هدایت که خطاب به شهید نورایی نوشته و در فرانسه منتشر شده، دانسته و گفته بود: «این‌ها نشان می‌دهد که این آدم اصلا در یک دنیای دیگر زندگی می‌کرده که هیچ ارتباطی با ایران آن روز ندارد.»

 او همچنین درباره وضعیت فلسفه در ایران گفته بود:  «در ایران همه به فلسفه اشتهار پیدا کرده‌اند؛ این روزها همه دم از فلسفه می‌زنند. نمی‌دانم واقعا هم می‌شناسند یا نه؟! اما قدر مسلم این است که ایران تنها کشور دنیاست که کتاب‌های فلسفی از رمان بیش‌تر فروش می‌رود. هیچ جای دنیا چنین اتفاقی نمی‌افتد و این نشان می‌دهد که ایرانی‌ها با فلسفه پیوندی دارند.» البته به این مسئله اشاره کرده بود که «شاید چون ایرانی‌ها ذهن خیلی دیالکتیکی دارند و در طول تاریخ هم اگر بنگریم، می‌بینیم تنها کسانی که در تکوین فرهنگ اسلامی فوق‌العاده مشارکت عمیق داشته‌اند، ایرانی‌ها بوده‌اند و در این شکی نیست؛ بلکه یک واقعیت‌ است که ۸۰ تا ۹۰ درصد متفکران اسلامی ایرانی‌تبارند؛ از فارابی تا ابن سینا و سهروردی، جز کندی که عرب است، و چرا؟ لابد این استعداد ایرانی‌هاست. آن‌ها بیش‌تر ذهنی عرفانی دارند تا ذهن فلسفی به معنایی که در غرب رایج است. یعنی بحث و جدل کردن را دوست دارند.

بهاء‌الدین خرمشاهی در مراسمی گفته بود: «من نام آقای شایگان را گذاشته‌‎ام «وارثِ جام جم»، جامی که حافظ هم وارثش بود و از سه‌هزار سال اساطیر ایرانی گرفته و زنده کرده بود و خودش هم این جام جهان‌بین را داشت. کل دیوان حافظ یک نگرش جهان‌نگرانه‌ اسطوره‎‌ای، تاریخی، فراتاریخی، حِکمی و همه‌گونه است. با آن‌که استاد شایگان کتابی درباره حافظ ننوشته‌‎اند، ولی مقاله‌ها و حتی اشارهای بسیار بسیار ارزشمند درباره حافظ دارند، اگر چه شاید ۵۰ کلمه باشد. به جناب شایگان، می‎‌گویند وحیدِ عصر و فریدِ دهر. اگر آن‌ها تعارف می‌‎کردند، من تعارف نمی‌کنم. آن سعه صدر و وسعت نظر و ژرف‌اندیشی که ایشان دارند، مایه افتخار روشنفکری ۵۰ سال اخیر ایران‎ است.»

دو کتاب «آسیا در برابر غرب» و «بت‌های ذهنی و خاطره‌های ازلی» از مهم‌ترین آثار شایگان هستند.
 «ادیان و مکتب‌های فلسفی هند»، «تصوف و هندوئیسم» (آیین هندو و عرفان اسلامی بر مبنای کتاب مجمع البحرین نوشته داراشکوه ترجمه به فارسی توسط جمشید ارجمند)، «افسون‌زدگی جدید، هویت چهل‌تکه و تفکر سیار» ترجمه فاطمه ولیانی، «بینش اساطیری»، «پنج اقلیم حضور»، «در جستجوی فضاهای گمشده» و «نگاه شکسته» ترجمه علیرضا منافزاده از دیگر آثار او به شمار می‌رود.

علاوه بر آثاری که شایگان نوشته دو کتاب نیز به زندگی و آثارش پرداخته‌اند که اولی «زیر آسمان‌های جهان» است؛ گفت‌وگویی بلند که توسط رامین جهانبگلو با شایگان انجام شده و «آمیزش افق‌ها» کتاب دیگری که گلچین و منتخبی از آثار گذشته شایگان است که به کوشش محمدمنصور هاشمی منتشر شده‌اند.